´╗┐
     » Ustr├│j, w┼éadza, partie
     » Literatura
         » Poezja Hiszpa┼äska
         » Historia Literatury
         » Biografie
     » Historia
         » Dla dociekliwych
         » Madryt
         » B┼éogos┼éawieni i ┼Ťwi─Öci
         » Prezentacje
     » Architektura
     » Muzyka
     » Film
     » Malarstwo
     » Zwyczaje i ┼Ťwi─Öta
     » Powiedzenia i przys┼éowia
     » Dane statystyczne
     » Budownictwo
     » Rolnictwo


192.162.146.131 :: Kompendium
viernes, 15 de febrero, 2019
Faustino, Quinido, Jovita
    Historia

HISZPANIA EGZOTYCZNA?
polskie postrzeganie Hiszpanii w pierwszej połowie XIX wieku na podstawie "Wspomnień z podróży po Danii, Norwegii, Anglii, Portugalii, Hiszpanii i Państwie Marokańskim" Teodora Tripplina

Joanna Jurkiewicz, maj 2001 r.

 "Ogrodzie Hesperyjski! rycerska Hiszpanio! kolebko pierwszych marze┼ä m┼éodziana! do ciebie t─Öskni┼éem, jakby do ojczyzny ducha mojego; ciebie zwiedzi─ç, to by┼éo najgor─Ötszym pragnieniem mego serca; w sympatycznym powiewie twego powietrza sp┼éawi─ç tyloma obrazami poetycznymi rozgrzan─ů wyobra┼║ni─Ö, by┼éo potrzeb─ů mojego ┼╝ycia" (1)

Tak─ů inwokacj─ů Teodor Tripplin rozpoczyna relacj─Ö z dwukrotnego pobytu w Hiszpanii w latach 1838-1840 oraz 1843, wydan─ů w okresie od 1844 do 1853. Ten "jeden z najbardziej barwnych turystów polskich na ziemiach hiszpa┼äskich w pierwszej po┼éowie XIX wieku, pe┼éen fantazji lekarz, powie┼Ťciopisarz, niestrudzony podró┼╝nik, ucze┼ä historyka Dzieko┼äskiego, syn Polki i Niemca" (2), uczestnik powstania listopadowego ┼╝yj─ůcy w latach 1813-1881, dotar┼é na Pó┼éwysep Iberyjski, do swojej mitycznej Hesperii, poznawszy ju┼╝ uprzednio fragment Europy pó┼énocnej i zachodniej.


 Przyby┼é do Hiszpanii, kieruj─ůc si─Ö ciekawo┼Ťci─ů ┼Ťwiata, pasj─ů podró┼╝owania - tak popularn─ů w romantyzmie - jak i ch─Öci─ů "walki o wolno┼Ť─ç wasz─ů i nasz─ů". Lecz─ůc ┼╝o┼énierzy bior─ůcych udzia┼é w wojnie domowej, planowa┼é zdoby─ç do┼Ťwiadczenie medyczne. Nie on jeden przebywa┼é w ojczy┼║nie Cervantesa w okresie walk bratobójczych o w┼éadz─Ö nad krajem i o jego kszta┼ét ustrojowy mi─Ödzy zwolennikami m┼éodej królowej Izabeli a popieraj─ůcymi Don Carlosa stronnictwami absolutystycznymi oraz pó┼énocnymi prowincjami kraju. Wie┼Ťci o tym dalekim pa┼ästwie dociera┼éy do Polski, a byli powsta┼äcy listopadowi udawali si─Ö na pó┼éwysep i "w gor─ůcych wyrazach b┼éagali, by ich wyrwa─ç z rozpaczliwej bezczynno┼Ťci" (3). Emigranci polscy spotykali we Francji wygna┼äców z Hiszpanii, którzy opu┼Ťcili ojczyzn─Ö w dekadzie rz─ůdów absolutystycznych Ferdynanda VII (lata 1823-1833). Czytano hiszpa┼äsk─ů literatur─Ö, cz─Östo przek┼éadan─ů na j─Özyk francuski i w┼éa┼Ťciwie odkryto twórczo┼Ť─ç pisarsk─ů Z┼éotego Wieku: Calderóna, Lope de Vegi oraz ugruntowano znajomo┼Ť─ç Cervantesa. Szczególnym wielbicielem dramatopisarstwa Pedro Calderóna sta┼é si─Ö Juliusz S┼éowacki, który w listach do matki pisa┼é:

"Samotny prawie przep─Ödzam dzie┼ä ca┼éy. Bra┼éem lekcje hiszpa┼äskiego j─Özyka i teraz ju┼╝ doskonale rozumiem Donkiszota - nic równego jak Donkiszote! [...] Uczy┼éem si─Ö po hiszpa┼äsku jedynie dla Kalderona tragedii, ale dot─ůd ich nie skosztowa┼éem - co to dla mnie b─Ödzie za ┼║ród┼éo! jest ich kilkaset." (4)

Zdo┼éa┼é pozna─ç j─Özyk hiszpa┼äski tak dobrze, ┼╝e przet┼éumaczy┼é dramat swojego hiszpa┼äskiego mistrza Ksi─ů┼╝─Ö niez┼éomny (1843). Wiedz─Ö o rozmaitych elementach o proweniencji iberyjskiej, które wplata┼é w swoje utwory (W┼éodzimierz Szturc wymienia m.in. posta─ç giermka Pana Beniowskiego - Grzesia, przypominaj─ůcego Sancho Pans─Ö z Don Kichota Cervantesa), czerpa┼é poeta nie tylko z literatury, ale tak┼╝e z kontaktów z Hiszpanami, np. z ma┼é┼╝e┼ästwem spotkanym we Florencji. Nie zdo┼éa┼é jednak nigdy zrealizowa─ç marze┼ä o podró┼╝y do kraju Calderona ("Je┼╝eliby mi si─Ö szcz─Ö┼Ťliwie z wydaniem poezji powiod┼éo, to mam zamiar pojecha─ç do Hiszpanii" - pisa┼é m┼éody S┼éowacki do matki (5)). Nie dotar┼é tam ani on, ani ┼╝aden z pozosta┼éych wielkich romantyków polskich, w których twórczo┼Ťci odnajduje si─Ö ┼Ťlady zainteresowania kultur─ů hiszpa┼äsk─ů (chocia┼╝ Stanis┼éaw W─Ödkiewicz stwierdza, ┼╝e "romantyzm polski nie spisa┼é si─Ö jako odbiorca iberyjskich wzrusze┼ä. Romantyczny hispanizm poetów polskich jest drobniutkim tylko epizodem, czem┼Ť bardzo nik┼éem" (6)): Norwid, ucz─ůcy si─Ö czyta─ç na Historyi czyli Dziejach i przygodach przedziwnego Don Quiszotta z Manszy (adaptacja Franciszka hr. Podolskiego z 1786 r.), ju┼╝ jako poeta porównuj─ůcy si─Ö do b┼é─Ödnego rycerza; Fredro - autor Nowego Don Kiszota (1822) oraz Mickiewicz. Ostatni z nich jest nawet wspominany przez Teodora Tripplina na kartach jego ksi─ů┼╝ki co najmniej dwukrotnie: jako autor poznanej w dzieci┼ästwie romancy maureta┼äskiej Alpuhary opowiadaj─ůcej o rycerzu Almanzorze, a umieszczonej przez wieszcza w Konradzie Wallenrodzie (1828).

Aby odpowiedzie─ç na pytanie, dlaczego wielcy poeci polscy nie dotarli do Hiszpanii, nale┼╝a┼éoby prawdopodobnie dok┼éadnie przestudiowa─ç ich biografie, a by─ç mo┼╝e i to nie zaspokoi┼éoby naszej ciekawo┼Ťci. Jedno, co mo┼╝na powiedzie─ç, to, ┼╝e kraj Cervantesa na pocz─ůtku XIX wieku nie cieszy┼é si─Ö u nas tak─ů popularno┼Ťci─ů, jak np. w Rosji, gdzie rozgorza┼éa romantyczna moda na Hiszpani─Ö i ta sta┼éa si─Ö obiektem wzrusze┼ä i ┼║ród┼éem szablonowych metafor.

Trudno zatem uzasadnia─ç niewielkie zainteresowanie "ojczyzn─ů rycerstwa i cudów", jak nazywa j─ů Teodor Tripplin (7), dystansem geograficznym. Wynika┼éo to raczej z naszych ówczesnych warunków historyczno-politycznych, które wp┼éyn─Ö┼éy na ograniczanie wszelkich podró┼╝y. Ponadto, za wa┼╝n─ů przyczyn─Ö braku popularno┼Ťci w┼éa┼Ťnie Hiszpanii w Polsce, trzeba uzna─ç stereotyp "hiszpa┼äsko┼Ťci" zrodzony w polskim spo┼éecze┼ästwie jeszcze w czasach szlacheckich Rzeczpospolitej i wielokrotnie pó┼║niej odnawiany - ostatni raz w sposób znacz─ůcy przez Joachima Lelewela w Historycznej paralleli Hiszpanii z Polsk─ů z XVI, XVII, XVIII wieku (1820). Przeprowadzone w tej rozprawie porównanie sytuacji historyczno-politycznej obu pa┼ästw wypada na niekorzy┼Ť─ç Hiszpanii i ma stanowi─ç przestrog─Ö dla naszej ojczyzny. Dumni, go┼Ťcinni, przyst─Öpni, obdarzeni wielu jeszcze innymi zaletami Polacy przeciwstawieni s─ů tu dzikim, okrutnym, dbaj─ůcym o prywat─Ö, nierz─ůdnym, pysznym Hiszpanom, którzy "utraciwszy wolno┼Ť─ç polityczn─ů i religijn─ů, politycznie i moralnie upodleni, wyrzekli si─Ö ludzko┼Ťci i prawo┼Ťci i stracili cnoty domowe i publiczne" (8).opiero liczne pami─Ötniki i listy ┼╝o┼énierzy walcz─ůcych w wojnach domowych oraz wspomnienia podró┼╝ników, w┼Ťród których istotn─ů rol─Ö odegra┼é Teodor Tripplin, zacz─Ö┼éy ┼╝mudny i d┼éugotrwa┼éy proces przezwyci─Ö┼╝ania tego stereotypu. Autor Wspomnie┼ä z podró┼╝y po... stanowi┼é jedno z pierwszych ogniw ┼éa┼äcucha polskiej romantycznej mody na Hiszpani─Ö w XIX wieku. Jak pisze Piotr Sawicki, jego opowie┼Ťci to "pierwsza w naszej literaturze ksi─ů┼╝ka dobitnie i jednoznacznie wyra┼╝aj─ůca romantyczn─ů fascynacj─Ö Hiszpani─ů." (9)

W┼Ťród przyczyn nakazuj─ůcych odrzuci─ç Hiszpani─Ö jako Po┼éudnie, mog─ůce by─ç celem w─Ödrówek, znajduje si─Ö tak┼╝e tzw. romantyczna "filozofia" geograficzna, kulturowe zagospodarowanie mapy ┼Ťwiata - w tym przypadku Europy. Romantyczne marzenia i t─Ösknoty obiera┼éy sobie dwa kierunki przestrzenne: pó┼énoc i wschód. Od czasu pani de Staël (O literaturze,1800), która oddzieli┼éa literatur─Ö Po┼éudnia od literatury Pó┼énocy, nast─ůpi┼éo wyra┼║ne przeciwstawienie Pó┼énocy Po┼éudniu, deprecjonuj─ůce to drugie. Po┼éudnie stanowi┼éo "sfer─Ö roma┼äskiej ┼Ąroze┼Ťmianej wyobra┼║ni┼ą, beztroski, rozkoszy, wygody" (10), sko┼äczono┼Ťci, ┼éadu, pogody i harmonii. Po┼éudnie by┼éo kolebk─ů poezji klasycznej. Romantyzm szuka┼é czego┼Ť innego, oczekiwa┼é od poezji niesko┼äczono┼Ťci, niepokoju, nie┼éadu, rozdarcia oraz bole┼Ťci, któr─ů przeciwstawiano rozkoszy. To wszystko znajdywano na Pó┼énocy, a przynajmniej tam oczekiwano napotka─ç. Jak pisze Józef Bachórz, "mit Pó┼énocy s┼éu┼╝y┼é tworzeniu formu┼éy Europejczyka jako maksymalisty, wymagaj─ůcego wielko┼Ťci i prawdy od siebie i od ┼Ťwiata. W┼éa┼Ťnie wielko┼Ťci i prawdy, a nie na przyk┼éad rado┼Ťci czy szcz─Ö┼Ťcia. Rado┼Ť─ç i szcz─Ö┼Ťcie b─Öd─ů - owszem - przedmiotem romantycznych t─Ösknot, nie zostan─ů jednak postawione nad wielko┼Ťci─ů." (11) Mimo to, Teodor Tripplin, który odwiedzi┼é równie┼╝ Pó┼énoc - Norwegi─Ö i Dani─Ö, ukocha┼é w┼éa┼Ťnie Hiszpani─Ö, jako krain─Ö poezji - ┼║ród┼éo natchnie┼ä romantyków:

"Przebieg┼éem Hiszpani─Ö, by┼éem w Andaluzji, Kastylii i Granadzie, ┼╝y┼éem w tej atmosferze poezy─ů pa┼éaj─ůcej, a tak ┼╝ywotnej, ┼╝e j─ů kiedy┼Ť uczu┼é wieszcz nie┼Ťmiertelny a┼╝ na brzegach Wilna i Niemna" (12)

Uzasadnienia tych uczu─ç mo┼╝na by doszukiwa─ç si─Ö w zanotowanej przez Teodora Tripplina ju┼╝ samej tylko klimatycznej ró┼╝norodno┼Ťci Hiszpanii - zderzeniu Pó┼énocy z Po┼éudniem na Pó┼éwyspie Iberyjskim:

"afryka┼äskie skwarne powietrze i pó┼énocnego wiatru mro┼║ny powiew; zgo┼éa klimata i rozmaite ziemi po┼éo┼╝enia tak si─Ö mieszaj─ů, ze w ┼╝adnej innej dzielnicy Europy nic podobnego nie ujrzymy." (13)

Ponadto, nale┼╝y zauwa┼╝y─ç, ┼╝e autor Wspomnie┼ä... dostrzega w Hiszpanii zarówno opisane przez Józefa Bachórza rado┼Ť─ç i szcz─Ö┼Ťcie - pogod─Ö ducha i usposobienia mieszka┼äców ojczyzny Cervantesa, jak i ow─ů prawd─Ö oraz wielko┼Ť─ç odzwierciedlaj─ůc─ů si─Ö w historii kraju, wielokrotnie opisywanej i podkre┼Ťlanej przez Teodora Tripplina; prawd─Ö i wielko┼Ť─ç widoczne w rozdarciu na dwa bratobójcze, wrogie obozy w┼Ťród Hiszpanów. Pojawiaj─ů si─Ö tu dwa kontrastuj─ůce oblicza iberyjskiego kraju: sielski i liryczny oraz surowy i pe┼éen dramatyzmu, których zadziwiaj─ůce wspó┼éistnienie zawiera autor wspomnie┼ä w jednym zdaniu, komentuj─ůcym rzeczywisto┼Ť─ç zastan─ů w andaluzyjskim Ayamonte:

"Ale te obowi─ůzki, te smutki wcale nie przeszkadzaj─ů Hiszpanom bawi─ç si─Ö, skoro tylko nadarzy si─Ö sposobno┼Ť─ç." (14)

Jak twierdzi Maria Janion, "w podziale na Pó┼énoc i Po┼éudnie tkwi poczucie rozdarcia, kolizji, dualizmu, ale tkwi równie┼╝ poczucie jedno┼Ťci. Pó┼énoc i Po┼éudnie to jednak Europa. Nikt nie utrzymuje, ┼╝e jedno z nich nie nale┼╝y do Europy." (15) Natomiast drugi z kierunków przestrzennych romantycznych eskapad - Wschód, którego antynomi─Ö stanowi Zachód, wyznacza ju┼╝ podzia┼é polityczny. W┼éa┼Ťnie Wschód - najcz─Östszy cel wielu polskich romantyków zafascynowanych odmienno┼Ťci─ů kultur egzotycznych, orientalnych, próbuj─ůcych dotrze─ç do ┼║róde┼é religii, mitów, które da┼éy pocz─ůtek kulturze ┼Ťródziemnomorskiej, ten Wschód odwiedzany przez Mickiewicza (np. Sonety krymskie, 1826) znajdowa┼é si─Ö poza Europ─ů. Owa pozaeuropejsko┼Ť─ç Wschodu, odmienno┼Ť─ç klimatu i przede wszystkim - cywilizacji (zw┼éaszcza, je┼Ťli chodzi o romantyzm polski, cywilizacji muzu┼éma┼äskiej) stanowi┼éy o jego egzotyzmie. Czy zatem mia┼éam jakiekolwiek podstawy do opatrzenia w temacie pracy okre┼Ťleniem "egzotyczna" nale┼╝─ůcej do Po┼éudnia, i to do Po┼éudnia Europy, dosy─ç ju┼╝ nam znanej i chrze┼Ťcija┼äskiej Hiszpanii?

Wspomnia┼éam ju┼╝, ┼╝e kraj ten, widziany oczyma Teodora Tripplina, mia┼é w sobie znamiona Pó┼énocy. Spróbuj─Ö jeszcze pokaza─ç orientalizm Hiszpanii, na którym to mia┼éby si─Ö opiera─ç jej egzotyzm. Trzeba jednak od razu zauwa┼╝y─ç, ┼╝e postrzeganie ojczyzny Cervantesa poprzez pryzmat Wschodu nie by┼éo wcale zjawiskiem zrodzonym w XIX wieku. Jego korzenie odnajdujemy w wieku XVIII, a prekursorem mitu hiszpa┼äskiego orientalizmu by┼é hrabia Jan Potocki, autor Le manuscrit trouvé ? Saragosse (1803-1815) - R─Ökopisu znalezionego w Saragossie, znawca i badacz kultur Orientu, który, jak napisa┼é P. Sawicki "spojrza┼é na Hiszpani─Ö przez ┼Ąorientalne┼ą okulary." (16) Teodor Tripplin, zanim dotar┼é do "ojczyzny rycerstwa i cudów" i na w┼éasne oczy ujrza┼é ogrom i istot─Ö kultury muzu┼éma┼äskiej, czy te┼╝ raczej jej pozosta┼éo┼Ťci, zd─ů┼╝y┼é ju┼╝ zapozna─ç si─Ö w m┼éodo┼Ťci z Alpuhar─ů Adama Mickiewicza. Jej wspomnienie przywo┼éa┼é widok Granady:

"Granado! mam ci─Ö przed sob─ů! t─Ötni─ů mi w uszach nie┼Ťmiertelne s┼éowa ulubionego wieszcza, które wpisa┼éy ju┼╝ w dzieci┼ästwie imi─Ö Almanzora w g┼é─ůb mego serca. Przecie┼╝ cho─ç jedno z drogich mi ┼╝ycze┼ä urzeczywistnione" (17)

┼Üwiadczy to o tym, ┼╝e pisarz przybywa do Hiszpanii nie jako tabula rasa, ale posiadaj─ůc ju┼╝ pewn─ů wiedz─Ö historyczn─ů o tamtejszej maureta┼äskiej cywilizacji. Niemniej istotny jest fakt, ┼╝e podró┼╝nik rozpoczyna swoj─ů w─Ödrówk─Ö po zapirenejskim kraju, kieruj─ůc si─Ö z po┼éudniowego zachodu w stron─Ö pó┼énocnego wschodu. To w┼éa┼Ťnie po┼éudniowa cz─Ö┼Ť─ç Hiszpanii, Andaluzja, stanowi┼éa centrum arabskiego królestwa w wiekach poprzednich. W tej krainie pozosta┼éo najwi─Öcej ┼Ťladów dawnej obecno┼Ťci muzu┼émanów. Trudno by┼éoby zatem osobie nawet nie zaznajomionej z przesz┼éo┼Ťci─ů Pó┼éwyspu Iberyjskiego nie zauwa┼╝y─ç pozosta┼éo┼Ťci imperium Maurów. Teodor Tripplin ┼Ťlady te dostrzega i po┼Ťwi─Öca im bardzo wiele uwagi na kartach swych wspomnie┼ä. Podziwia dokonania cywilizacyjne i artystyczne Maurów na terenie Hiszpanii, darzy sympati─ů ich potomków i z lubo┼Ťci─ů doszukuje si─Ö arabskich korzeni w rozmaitych obyczajach, zachowaniach, itp. wspó┼éczesnych mieszka┼äców "poetycznej ziemi Hiszpanów" - chrze┼Ťcijan. Autor zdaje si─Ö by─ç obiektywny, pot─Öpiaj─ůc wygnanie muzu┼émanów:

"Tak Hiszpania samowolnie ogo┼éoci┼éa si─Ö ze swych najpi─Ökniejszych dzieci! Tak odda┼éa demonom zniszczenia swe najpi─Ökniejsze okolice; z sze┼Ťciu milionów mieszka┼äców Granady, zaledwie pozosta┼éo tyle┼╝ kroci" (18),

jak i spostrzegaj─ůc wady Arabów, gdy mówi, ┼╝e zgubi┼éo ich bycie "dumnymi, w przepychu zniewie┼Ťcia┼éymi" (19) oraz krytykuj─ůc ich za niszczenie cywilizacji Gotów. Pod tym wzgl─Ödem lekarz-podró┼╝nik okazuje si─Ö by─ç prawdziwym romantykiem, w którego usta mo┼╝na by w┼éo┼╝y─ç s┼éowa Józefa Bachórza: "Winno si─Ö mi─Ödzy nimi [ró┼╝nymi narodami] odbywa─ç przenikanie i kr─ů┼╝enie dóbr kulturowych. Pozwoli to ró┼╝nym ludom wzbogaca─ç si─Ö duchowo, rozumie─ç nawzajem i lepiej uwydatni─ç swoj─ů indywidualno┼Ť─ç" (20) I chocia┼╝ mo┼╝e Teodor Tripplin niewiele uwagi po┼Ťwi─Öca duchowemu wp┼éywowi kultury maureta┼äskiej na chrze┼Ťcija┼äsk─ů, to wielokrotnie podkre┼Ťla aspekt przenikania si─Ö dóbr kultury materialnej, np.:

"Wp┼éyw wywarty przez Maurów na Andaluzj─Ö objawia si─Ö w obyczajach, w stroju, nawet w j─Özyku tera┼║niejszych jej mieszka┼äców. Niejedn─ů zagadk─Ö ich charakteru odgadn─ů─ç mo┼╝na z pokrewie┼ästwa Hiszpanii z Wschodem. J─Özyk obrazowy Wschodu, jego zami┼éowanie w rzeczach cudownych, jego powie┼Ťci, s┼éowa i zwroty przesz┼éy w zwyczaj Andaluza" (21)

Józef Bachórz, analizuj─ůc polski egzotyzm romantyczny, zwraca uwag─Ö na panowanie, dominacj─Ö natury nad histori─ů. Nie da si─Ö potwierdzi─ç obecno┼Ťci takiej cechy orientalizmu w opowie┼Ťciach Teodora Tripplina, w których historia równowa┼╝y si─Ö z natur─ů. Pisarz po┼Ťwi─Öca wiele miejsca opisom fascynuj─ůcej przyrody, ale tak┼╝e d┼éugo rozwodzi si─Ö nad histori─ů odwiedzanych miejsc. W romantycznej "filozofii" geograficznej Wschodowi odmawia si─Ö ┼Ťwiadomo┼Ťci historycznej, pami─Öci przesz┼éo┼Ťci. Natomiast lekarz-podró┼╝nik podkre┼Ťla, ┼╝e

"[l]ud tu ┼╝yje i ┼╝y─ç b─Ödzie d┼éugo zasobami przesz┼éo┼Ťci. (...) Szcz─Ö┼Ťliwa Hiszpania nie potrzebuje dziejopisarzy. Sama sobie pisa┼éa swoj─ů histori─Ö granitem (...)."

To wspó┼éwyst─Öpowanie oraz jednakow─ů istotno┼Ť─ç natury i historii nale┼╝a┼éoby chyba przypisa─ç innemu wspó┼éistnieniu dwóch elementów: Wschodu wpisanego w ┼Ťwiat Po┼éudniowo-Zachodni, Europejski.
"Wschód jako dziedzina erotyki kusi┼é wyobra┼║ni─Ö romantyczn─ů wieloma powabami." (22) Tak┼╝e erotyka nale┼╝y do przypisanych egzotyzmowi elementów, które napotykamy u Teodora Tripplina. Autor wielokrotnie w czasie swojej w─Ödrówki zachwyca si─Ö, ekscytuje urod─ů Hiszpanek, zwraca uwag─Ö na zmys┼éowo┼Ť─ç ta┼äca - g┼éównie andaluzyjskiego:

"Taniec andaluzyjski nie jest ta┼äcem: jest on mow─ů tym wymowniejsz─ů, ┼╝e jej s┼éów ┼╝aden filolog w s┼éowniku spisa─ç nie zdo┼éa; po┼é─ůczeniem si─Ö dwóch dusz n─Ökanych zmys┼éowo┼Ťci─ů. Zdradliwy to taniec, nie chcia┼ébym, ┼╝eby go nasze Polki zna┼éy" (23)

Innym ciekawym przyk┼éadem orientalnego motywu erotycznego raczy nas autor, prezentuj─ůc cz─Öst─ů w literaturze romantycznej scenk─Ö schadzki na tle urokliwego pejza┼╝u. Tym razem nie jest to spotkanie zakochanych, ale poprzedzona zagubieniem si─Ö doktora w malowniczej scenerii chwila podgl─ůdania siedz─ůcej ty┼éem dwunastolatki ko┼éysz─ůcej dziecko do snu. Lekarz przygl─ůda si─Ö dziewczynie z ukrycia, jakby przez p┼éot:

"Staj─Ö pod ┼╝ywym p┼éotem, usuwam starannie li┼Ťcie i kwiaty przejmuj─ůce widok, zazieram do ogródka i spostrzegam dziecko jakie┼Ť spore, ty┼éem do mnie siedz─ůce (...)" (24)

o prawie obna┼╝onych plecach, z których zsuwa si─Ö szata, a na które opadaj─ů kruczoczarne wij─ůce si─Ö w┼éosy. Dziewcz─Ö spostrzeg┼észy znanego ju┼╝ jej Tripplina nieco si─Ö peszy. (25) Kolejnym elementem egzotyzmu wg Józefa Bachórza mia┼éby by─ç filioorientalizm - odszukiwanie na Wschodzie stanu pierwotno┼Ťci, dzieci┼ästwa rodzaju ludzkiego oraz prawdziwej, ┼╝ywej wiary w Boga. Pró┼╝no by jednak szuka─ç takich g┼é─Öbokich, filozoficznych tre┼Ťci w lekkich, cz─Östo dowcipnych opowie┼Ťciach Teodora Tripplina. Ewentualnie mo┼╝na próbowa─ç uzna─ç za pewnego rodzaju filioorientalizm lokalny odkrywan─ů przez autora maureta┼äsk─ů genealogi─Ö Hiszpanów, przewa┼╝nie Andaluzyjczyków. Spotyka on na swojej drodze wielu chrze┼Ťcijan, którzy okazuj─ů si─Ö mie─ç arabskich przodków. Poznawszy ju┼╝ ca┼ékiem dobrze ten lud wywodz─ůcy si─Ö ze ┼Ťwiata Maurów, tak opisuje przeci─Ötnego Andaluzyjczyka:

"On nie jest Hiszpanem ani obywatelem, ani ┼╝o┼énierzem, ani nawet chrze┼Ťcijaninem; on jest synem Andaluzji, to jest Maurem w nowoczesnej sukni, poet─ů marzycielem, kocha rozkosze a┼╝ do szale┼ästwa, ┼╝ywi si─Ö mi┼éo┼Ťci─ů i woni─ů kwiatów. Katolicyzm jest dla niego gr─ů fantastyczn─ů, czaruj─ůc─ů go, podnosz─ůc─ů jego uczucia (...)" (26)

Romantyków bardzo interesowa┼éa sztuka ludów Wschodu, poniewa┼╝ uwa┼╝ali j─ů za sztuk─Ö najdawniejsz─ů i wci─ů┼╝ aktualny prawzór sztuki rzetelnej. Teodor Tripplin cz─Östo w swoich opowie┼Ťciach kieruje uwag─Ö ku sztuce maureta┼äskiej. D┼éugie, bardzo szczegó┼éowe opisy wyra┼╝aj─ů podziw i uznanie dla umiaru, gustu arabskich architektów, solidno┼Ťci i monumentalno┼Ťci ich dzie┼é.
Pisarz wielokrotnie mówi o Maurach jako o poetach. Ponadto cytowany ju┼╝ wcze┼Ťniej fragment o j─Özyku Wschodu, opisuj─ůcy go jako j─Özyk obrazowy, maj─ůcy zami┼éowanie w cudownych rzeczach, tylko potwierdza s┼éowa Józefa Bachórza: "Przekonanie o tym, ┼╝e j─Özyki wschodnie s─ů naturalnymi j─Özykami poezji, ┼╝ywili nie tylko wyznawcy Wschodu (...), ale i rzeczywi┼Ťcie fachowi orientali┼Ťci." (27)

Z ksi─ů┼╝ki Teodora Tripplina wy┼éania si─Ö zatem obraz Hiszpanii orientalnej, wci─ů┼╝ ┼╝yj─ůcej wspomnieniami cywilizacji maureta┼äskiej, cho─ç równie┼╝ zaanga┼╝owanej w sprawy wspó┼éczesne - najistotniejsze: wojn─Ö domow─ů. Zanim odpowiemy ostatecznie na pytanie o istnienie w XIX wieku polskiego egzotyzmu romantycznego zwróconego w kierunku "ojczyzny rycerstwa i poetów", nale┼╝a┼éoby jeszcze zastanowi─ç si─Ö, czy obrany przez lekarza-podró┼╝nika gatunek literacki - podró┼╝, opowie┼Ť─ç podró┼╝nicza, nie zaprzecza idei romantycznego zainteresowania Wschodem. Dziewi─Ötnastowieczny gatunek podró┼╝y, opowie┼Ťci podró┼╝niczej zaliczany by┼é do gatunków "ni┼╝szych", przeznaczonych dla szerokich kr─Ögów publiczno┼Ťci, wymagano od niego charakteru informacyjno-dydaktycznego, mia┼é poszerza─ç wiedz─Ö czytelników o w┼éasnym i obcych krajach. Teodor Tripplin wydaje si─Ö w swoim dziele balansowa─ç mi─Ödzy naukowym, opisowym przekazywaniem informacji (jeden ze wst─Öpnych rozdzia┼éów w ca┼éo┼Ťci po┼Ťwi─Öca zarysowaniu warunków geograficzno-klimatycznych Hiszpanii, opisaniu jej j─Özyków, literatury, itp.) i lekk─ů opowie┼Ťci─ů, pe┼én─ů fantastycznych, stworzonych przez niego historii, których obfito┼Ť─ç wspó┼écze┼Ťni nawet mu zarzucali. Mówi o tym Jacek Kolbuszewski, poczytuj─ůc mu to za zalet─Ö, a jednocze┼Ťnie zwracaj─ůc uwag─Ö na ambiwalentne efekty takiego pisarstwa: "Tripplin tymczasem odst─ůpi┼é od tej formu┼éy [pisania w sposób czysto informacyjno-dydaktyczny], co przynios┼éo mu zawrotn─ů popularno┼Ť─ç, ale te┼╝ spowodowa┼éo, ┼╝e nawet przychylni recenzenci na pewne aspekty jego dzie┼é patrzyli niezbyt ch─Ötnym okiem." (28)

Opowie┼Ťci Tripplina nie mo┼╝na chyba zdeprecjonowa─ç do pozycji zjawiska opisanego przez Józefa Bachórza jako "pseudoorientalizm" - przedydaktyzowanego, podporz─ůdkowanego obowi─ůzkom narodowym czy moralistyce. Autor prawdziwie zachwyca si─Ö kultur─ů Maurów i próbuje odnale┼║─ç w niej jakie┼Ť ukryte tre┼Ťci.

Jak ju┼╝ wspomnia┼éam, Teodor Tripplin, po┼Ťwi─Öcaj─ůc wiele miejsca na kartkach swoich wspomnie┼ä Arabom, nie zapomina o tym, ┼╝e wspó┼éczesna mu Hiszpania to kraj znajduj─ůcy si─Ö ju┼╝ w kr─Ögu cywilizacji chrze┼Ťcija┼äskiej, kraj maj─ůcy swoje problemy, kraj wpl─ůtany w okrutne bratobójcze walki. Autorów innych przekazów, pami─Ötników z tego okresu (jak np. Józefa Ta┼äskiego czy Karola Dembowskiego) - pierwszej po┼éowy XIX wieku, jeszcze rzadziej ni┼╝ lekarza-podró┼╝nika zajmuje szczegó┼éowe zg┼é─Öbianie historii Hiszpanii i poszukiwanie ┼║róde┼é kultury hiszpa┼äskiej, obserwowanie przenikania si─Ö kultur - wi─Ökszo┼Ť─ç z nich zanurzona jest w sytuacji aktualnej, zastanej przez nich na Pó┼éwyspie Iberyjskim. Niewiele tam opisów Maurów czy ich potomków, wytworów ich sztuki, ballad. Czy jest zatem zasadne mówi─ç o polskim egzotyzmie romantycznym, spogl─ůdaj─ůc na Hiszpani─Ö, gdy tylko nieliczni polscy romantycy (poza Tripplinem na pewno Mickiewicz) odkrywaj─ů w niej tak silnie spojony z pierwiastkiem zachodnio-po┼éudniowym pierwiastek orientalny, pierwiastek Wschodu - innej ni┼╝ europejska, chrze┼Ťcija┼äska cywilizacji arabskiej? Wydaje mi si─Ö, ┼╝e mo┼╝na, ┼╝e nie ma tutaj znaczenia wyk┼éadnik ilo┼Ťciowy, ale jako┼Ťciowy tego zjawiska. Postrzeganie Hiszpanii przez "orientalne" okulary w pierwszej po┼éowie XIX wieku bez w─ůtpienia mia┼éo miejsce i cho─ç ten egzotyzm zapl─ůtany w cywilizacj─Ö europejsk─ů ma troch─Ö inn─ů jako┼Ť─ç od "czystego", dziewiczego egzotyzmu opisywanego przez Józefa Bachórza (fascynacji ┼Ťwiatem obcym, cudzoziemskim i pozaeuropejskim wyznaczanym zarówno geograficznie, jak i cywilizacyjnie oraz filozoficznie), to my┼Ťl─Ö, ┼╝e Hiszpania widziana przez Teodora Tripplina i jemu podobnych, mimo, ┼╝e Wschód jest w niej obecny tylko cywilizacyjnie (czy filozoficznie), mo┼╝e jeszcze w XIX wieku nosi─ç miano egzotycznej.
 Bibliografia
1. Bachórz, Józef, O polskim egzotyzmie romantycznym, [w:] Problemy polskiego romantyzmu, s. 2, pod red. M. ┼╗migrodzkiej, Wroc┼éaw 1974.
2. Burkot, Stefan, Polskie podró┼╝opisarstwo romantyczne, Warszawa 1988.
3. Hiszpania malowniczo- historyczna. Zapirenejskie w─Ödrówki Polaków w latach 1838- 1930. Antologia, oprac. P. Sawicki, Wroc┼éaw 1996.
4. Janion, Maria, Natura. [w:] tejże Romantyzm. Rewolucja. Marksizm. Colloquia gdańskie, Gdańsk 1972.
5. Kolbuszewski, Jacek, Kilka uwag o ┼╝yciu i twórczo┼Ťci Teodora Tripplina, "Wierchy", 1972.
6. Makowiecka, Gabriela, Po drogach polsko-hiszpa┼äskich, Kraków 1984.
7. Morawski, Józef, Hispano-Polonica I. Plan bibliografiii hiszpa┼äsko-polskiej, "Sprawozdania Pozna┼äskiego Towarzystwa Przyjació┼é Nauk", 1933, nr 2.
8. Sawicki, Piotr, Polacy a Hiszpanie. Ludzie, podró┼╝e, opinie, Wroc┼éaw 1995.
9. Sawicki, Piotr, Romantyczna Hiszpania w oczach polskich w─Ödrowców. [w:] Studia iberystyczne, pod red. K. D─Ömbskiej- Prokop i T. Eminowicz, Kraków 1994.
10. Słowacki, Juliusz, Dzieła, t. XIII, Listy do matki, Wrocław, 1959.
11. S┼éownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J. Bachórza i A. Kowalczykowej, Wroc┼éaw 1991.
12. Szturc, W┼éodzimierz, S┼éowacki hiszpa┼äski [w:] S┼éowacki wspó┼éczesny, pod red. M. Toroszy┼äskiego, Warszawa 1999.
13. Tripplin, Teodor, Wspomnienia z podró┼╝y po Danii, Norwegii, Anglii, Portugalii, Hiszpanii i Pa┼ästwie Maroka┼äskim, t. VI, VII, VIII, Warszawa, 1951-52.
14. W─Ödkiewicz, Stanis┼éaw, Zaniedbana dziedzina humanistyki. III Polska a kultury iberyjskie, "Przegl─ůd Wspó┼éczesny", 1928, nr 76.
   

Czytano 24469 razy Opublikował: Admin Data utworzenia: 9 Październik 2005 Data aktualizaji 15 Luty 2019
Ilo┼Ť─ç odwiedzin strony: 55058534 od 2005-11-01
Obecnie na stronie jest: 8 u┼╝ytkownik├│w
2000- © Hiszpania-online.com - Wszelkie prawa zastrze┼╝one