» Ustrój, władza, partie
     » Literatura
         » Poezja Hiszpańska
         » Historia Literatury
         » Biografie
     » Historia
         » Dla dociekliwych
         » Madryt
         » Błogosławieni i święci
         » Prezentacje
     » Architektura
     » Muzyka
     » Film
     » Malarstwo
     » Zwyczaje i święta
     » Powiedzenia i przysłowia
     » Dane statystyczne
     » Budownictwo
     » Rolnictwo


192.162.146.131 :: Kompendium
jueves, 22 de junio, 2017
Clemente, Inocencio, Tomás, Paulino de Nola
    Historia

W JAKI SPOSÓB ODRODZIŁ SIĘ JĘZYK BASKIJSKI

Mikołaj Stanek, Universidad Complutense de Madrid, 2003 r.

 Język baskijski (euskera) jest aktualnie, obok kastylijskiego, katalońskiego i galicyjskiego, urzędowym językiem Hiszpanii [dotyczy to regionów baskijskich – przyp. red.]. W większości baskijskich szkół podstawowych i średnich euskera jest językiem wykładowym. Na baskijskich uczelniach wiele z zajęć jest prowadzonych w tym właśnie języku. Wszystkie nazwy miejscowości oraz inne nazwy urzędowe pisane są w Kraju Basków i w części Nawarry w pierwszym rzędzie w języku baskijskim. Ukazują się pisma i książki po baskijsku.

 
Mikołaj Stanek - socjolog, pracuje jako badacz na Uniwersytecie Complutense w Madrycie.

Baskijskie uniwersytety organizują letnie szkoły euskery dla obcokrajowców. Autonomiczna stacja telewizyjna emituje 3 programy w języku baskijskim. W euskerze prowadzone są sesje rad miejskich i obrady autonomicznego parlamentu Kraju Basków. Co ciekawe, jeszcze na początku XX wieku mogło się wydawać, że baskijski jest skazany na powolne wchłonięcie przez język kastylijski, dominujący w Hiszpanii od połączenia królestw Kastylii i Aragonii, momentu powstania Hiszpanii (1469 r.). Dlaczego więc baskijski nie podzielił losu wielu innych języków mniejszości, dlaczego trwa i rozwija się? Dlaczego nie stał się mową starców, skazaną na zapomnienie wraz z ich odejściem? Źródeł odrodzenia języka baskijskiego należy przede wszystkim poszukiwać w przemianach społecznych i ekonomicznych, które miały miejsce w w tym regionie w XIX wieku, jak również głębokiej zmianie świadomości etnicznej Basków.

Pochodzenie języka baskijskiego nie jest do dzisiaj dobrze poznane. Niektore z badań porównawczych sugerują pewne podobieństwo z językami kaukaskimi, językami Indian amerykańskich, a nawet japońskim. Jednakże wszystko wskazuje na to, że analogie te są przypadkowe. Nie ma bowiem żadnych dowodów historycznych, które potwierdzałyby wspólne pochodzenie. Większość naukowców przychyla się więc do tezy, że baskijski to język ukształtowany na terenie starego kontynentu. Oznaczałoby to, że jest to najstarszy istniejący język europejski (praindoeuropejski). O istnieniu niezrozumiałej mowy ludów północnej Iberii pisali już rzymscy geografowie Pliniusz Starszy i Strabon. W ich czasach terytorium, na którym posługiwano się euskerą było znaczenie większe od obszarów zamieszkałych dziś przez Basków. Można przypuszczać, że po baskijsku mówiono na obszarach obecnych regionów Kraju Basków, Nawarry, Rioja, Kantabrii, Asturii oraz na północy Kastylii. Rzymskie podboje i związany z nimi rozwój ośrodków miejskich, powodowały kurczenie się obszarów baskojęzycznych. Po upadku państwa rzymskiego plemiona baskijskie dzielnie stawiały opór kolejnym najeźdźcom: Gotom, Frankom i Maurom. Po chrystianizacji Basków językiem urzędowym staje się łacina, a następnie romance poprzednik języka kastylijskiego. W okresie średniowiecza w na terenach baskijskich mówiło się w euskerze, lecz pisało po łacinie i w języku romance. Wielu badaczy utrzymuje, że to właśnie na ziemi baskijskiej uformował się język kastylijski, który później upowszechnił się w innych regionach Hiszpanii.

Przez wieki euskera oraz łacina, język romance i później język kastylijski, współistniały na obszarze Kraju Basków. Euskera była językiem życia codziennego zarówno prywatnego jak i publicznego (na przykład wymiany handlowej). Kastylijski był w tym okresie językiem oficjalnym (przeto również pisanym) instytucji państwowych i kościelnych. Wraz z krzepnięciem struktur państwowych królestwa hiszpańskiego, rozwojem kontaktów ekonomicznych i kulturalnych pomiędzy jego regionami, pozycja baskijskiego słabła coraz bardziej. Wielowiekowa presja kulturowa i polityczna przyniosła efekty. Język kastylijski, wcześniej język urzędników i duchownych, zaczął powoli zajmować miejsce euskery stając się częścią języka codziennego Basków. Proces ten uległ przyspieszeniu zwłaszcza w XIX stuleciu. Wcześniejszy proces powolnego wchłaniania euskery przez język kastylijski przerodził się wówczas w bezpośrednie zastępowanie baskijskiego kastylijskim. Przyspieszenie to było związane z zachodzącymi w owym czasie w Hiszpanii wydarzeniami politycznymi oraz procesami społecznymi i ekonomicznymi.

W wojnach karlistowskich, które przetoczyły się przez Hiszpanię w połowie XIX wieku, Baskowie opowiedzieli się po stronie zwolenników sukcesji księcia Karola. Zwycięzcy zwolennicy królowej Izabeli - w głównej mierze liberałowie - nasilili działania, aby zuniformizować kulturalnie i politycznie Hiszpanię. Było to według nich głównym warunkiem spójności kraju. Baskowie zostali pozbawieni fueros - przywilejów związanych z samorządnymi radami, od wieków będących fundamentem autonomii baskijskich prowincji. W tym samym czasie ustanowiono reformę systemu edukacyjnego, która wprowadzała obowiązkowe nauczanie na poziomie podstawowym, jednakże nie uwzględniała kulturowego zróżnicowania regionów Hiszpanii. Te decyzje polityczne zbiegły się w czasie ze zmianami ekonomicznymi i społecznymi, dynamiczną industrializacją i związaną z nią modernizacją społeczeństwa hiszpańskiego. Kraj Basków - obok Katalonii - stał się głównym ośrodkiem przemysłowym Hiszpanii. Kastylijski był coraz bardziej powszechny stając się językiem zmian i nowoczesności. Postępująca dominacja tego języka we wszystkich sferach życia była częścią wielkich przeobrażeń kulturowych, zmian w stylu życia, obyczajowości i religijności. Posługiwały się nim dwie warstwy dominujące się w przeobrażającym się społeczeństwie hiszpańskim. W pierwszym rzędzie była to burżuazja - coraz bardziej umacniająca swą pozycję ekonomiczną i polityczną, stając się główną siłą wspierającą liberalne rządy. Kastylijski był również językiem robotników, których liczba w Kraju Basków szybko rosła. Rozwój ośrodków przemysłowych wiązał się bowiem z rosnącym zapotrzebowaniem na siłę roboczą, które musiało zostać zaspokojone poprzez migracje ludności z innych regionów Hiszpanii. Do ośrodków przemysłowych usytuowanych w dużych miastach takich jak Bilbao, Vitoria, Pampeluna przybywało tysiące robotników z innych regionów Hiszpanii np. Kastylii, Extremadury czy Andaluzji. Były i są to regiony, w których mówi się językiem kastyliskim lub którymś z jego dialektów. Dobra znajomość kastylijskiego stawała się warunkiem niezbędnym, aby móc pracować w przemyśle, nauczaniu i innych instytucjach państwowych. Posługiwanie się euskerą w nowych warunkach politycznych i ekonomicznych nie tylko nie pomagało ale i mogło utrudniać funkcjonowanie w nowoczesnym społeczeństwie. W tej sytuacji baskijski stawał się coraz bardziej językiem wsi.

Jednakże, paradoksalnie, to właśnie presja modernizacyjna, a właściwie jej gwałtowność uratowały język baskijski przed zanikiem. Zmiany zaburzające stare obyczaje i prawa spotkały się z gwałtowną reakcją grup, które poczuły się zmianami tymi najbardziej zagrożone. Mieszkańcy baskijskich wsi zaczęli dążyć do powrotu dawnego porządku i euskera stała się symbolem stanu rzeczy, który chcieli przywrócić. Już w latach 70-tych XIX wieku zaczęły powstawać liczne towarzystwa krzewiące baskijską kulturę i język. Wkrótce potem powstają pierwsze baskijskojęzyczne czasopisma. Zaczynają pojawiać się również pierwsze prace na temat historii języka baskijskiego i jego gramatyki.

Decydujące znaczenie dla odrodzenia się euskery miała działalność ideologa baskijskiego ruchu etnicznego i zarazem twórcy istniejącej do dzisiaj Baskijskiej Partii Narodowej Sabino de Arana y Gori, który baskijskiego nauczył się dopiero w wieku 25 lat! W pierwszych latach XX wieku stworzył on podstawy ideologii nacjonalizmu baskijskiego. Euskera stała istotnym elementem opracowanego przez Aranę projektu "narodowego przebudzenia" Basków, w którym mieszają się elementy skrajnego nacjonalizmu, rasizmu i integryzmu religijnego. Według Arany tożsamość baskijska opiera się na pięciu elementach: rasie, języku, religii, samostanowieniu ludu baskijskiego oraz jego tradycji. Elementy te miały świadczyć o wyjątkowości narodu baskijskiego i, co jest szczególnie istotne w myśli Arany, o jego odrębności od Hiszpanii. Posługiwanie się euskerą było jedną z tych cech, które odróżniały Basków od Hiszpanów. Co ciekawe, w ideologii Arany, euskera była bardziej środkiem, który miał uchronić Basków przed utratą tożsamości niż elementem wielopokoleniowego dziedzictwa kulturowego. Idee te dobrze ilustruje fragment artykułu opublikowanego w 1899 roku:

Nie w tym rzecz by mówić tym czy owym językiem, lecz by posiadać język, który uchroni nas od mieszania się ras i zanieczyszczenia żywiołem hiszpańskim. Jeśli nasi najeźdźcy [Hiszpanie] nauczyliby się euskery, musielibyśmy porzucić ten język (...) i zacząć posługiwać się rosyjskim, norweskim czy jakimkolwiek innym niezrozumiałym dla nich językiem.

Największą zasługą Arany było stworzenie projektu uczynienia euskery językiem nowoczesności. Arana zauważył, ze baskijski może stać się użytecznym instrumentem w walce politycznej, wówczas, gdy wejdzie do użytku codziennego nowoczesnego społeczeństwa baskijskiego. Aby zrealizować ten cel, Arana proponował wprowadzenie euskery do wszystkich dziedzin życia publicznego. W jednym ze swych artykułów pisał:

Mieszkaniec wsi dobrze wie, ze euskera do niczego nie będzie służyć jego synom. Należy więc rozwijać nasz przemysł, utrzymywać przedsiębiorstwa morskie, tworzyć stowarzyszenia artystyczne i cechy, baskijskie kasy oszczędnosci. Jeśli Baskowie zdominują te wszystkie sfery życia, euskera stanie się nie tylko użyteczna, ale i niezbędna.

Postulaty Arany zostały wcielone w życie. Baskowie stworzyli alternatywny "obieg" językowy względem dominującego kastylijskiego. Euskera stała się obecna w życiu ekonomicznym, politycznym i kulturalnym. Dlatego nie bez powodu historycy określają pierwsze trzydzieści lat XX wieku złotym okresem kultury baskijskiej, który osiągnął swój szczyt w latach II Republiki 1931 - 1936. W czasie wojny domowej (1936-1939) większość baskijskich prowincji opowiedziała się po stronie Republiki, której ustanowienie pozwoliło na uzyskanie szerokiej autonomii. Konsekwencją tego były represje, które dotykały społeczność baskijską przez 40 lat dyktatury generała Franco. Baskijski zniknął zupełnie z życia publicznego. Używanie języka, jak i jakiekolwiek inne formy manifestowania baskijskiej tożsamości były karane wieloletnimi wyrokami więzienia. Euskera stała się na powrót językiem używanym jedynie w gronie rodzinnym. Jednakże oprócz rodziny istniały dwa ośrodki, które przyczyniły się do przetrwania euskery. Po okresie najcięższych represji, w latach piećdziesiątych zaczynają powstawać, początkowo tajne a w późniejszym okresie półjawne, szkoły baskijskie (ikastolas). Te instytucje kształceniowe działające poza hiszpańskim systemem edukacyjnym były tworzone przez działaczy baskijskiego ruchu narodowego. Nauczano w nich języka baskijskiego oraz historii i geografii Kraju Basków. W latach siedemdziesiątych ikastole stały się również instytucjami wydawniczymi, w których publikowano książki i podręczniki w języku baskijskim. Im bardziej reżim chylił się ku upadkowi, tym intensywniejsza stawała się ich działalność. W 1976 roku, kilka miesięcy po śmierci gen.Franco, na lekcje języka baskijskiego uczęszczało przeszło 10.000 uczniów. Bardzo duże znaczenie dla podtrzymania żywotności języka i kultury baskijskiej miała również działalność Kościoła katolickiego. Przez cały okres dyktatury jedynymi szkołami wyższymi w Kraju Basków były seminaria duchowne. Stały się one ośrodkami, w których formowała się inteligencja baskijska. Formowanie duchownych w poczuciu odpowiedzialności za baskijską spuściznę kulturową, zaowocowało tym, że parafie podjęły rozpaczliwą próbę ocalenia własnego "ja" w świecie, który przejawia tendencję do postępującej zawrotnie uniformizacji, próbę podtrzymania baskijskiej tożsamości i propagowania euskery.

Mimo tych wysiłków, kolejne pokolenia Basków coraz rzadziej posługiwały się rodzimym językiem. Proces odchodzenia od euskery był szczególnie widoczny w dużych ośrodkach miejskich. W 1975 roku przeprowadzono pierwsze badania na temat posługiwania się językiem baskijskim. Na terenach prowincji, które aktualnie wchodzą w skład autonomicznego regionu Kraju Basków, dobrą i średnia znajomość tego języka zadeklarowała mniej niż jedna czwarta ich mieszkańców.

Upadek dyktatury, demokratyczna transformacja i w końcu uzyskanie przez historyczne regiony Hiszpanii szerokiej autonomii, umożliwiły powrót euskery do życia publicznego. Wprowadzona w 1979 roku ustawa o edukacji w Kraju Basków umożliwia naukę euskery w trzech systemach A, B i D. W systemie A zajęcia są prowadzone w języku kastylijskim i euskera jest jednym z przedmiotów nauczania. W systemie B językami wykładowymi są zarówno kastylijski jak i baskijski. W systemie D językiem wykładowym jest euskera a język kastylijski jest jednym z przedmiotów nauczania. Jest również możliwe nauczanie wyłącznie w języku kastylijskim (jednakże jedynie w szkołach prywatnych). Aktualna polityka językowa przynosi efekty. Do dobrej i średniej znajomości baskijskiego przyznaje się obecnie niemal połowa mieszkańców Kraju Basków.

   

Czytano 18420 razy Opublikował: Admin Data utworzenia: 9 Październik 2005 Data aktualizaji 21 Czerwiec 2017
Ilość odwiedzin strony: 51423500 od 2005-11-01
Obecnie na stronie jest: 7 użytkowników
2000- © Hiszpania-online.com - Wszelkie prawa zastrzeżone