Nie istnieje menu o kodzie: 'GL_GLOWNA'

192.162.146.131 :: Strona główna
viernes, 15 de febrero, 2019
Faustino, Quinido, Jovita
    Literatura faktu

Gabriela Makowiecka, Po drogach polsko-hiszpańskich

Anna Robak, I rok Iberystyki UW (2005/6)

Setna rocznica urodzin polskiej hispanistki, Gabrieli Makowieckiej, przypadaj─ůca na obecny rok 2006, sta┼éa si─Ö doskona┼é─ů okazja do przywo┼éania jej sylwetki.

Urodzona w Zakopanem[1], studiowa┼éa romanistyk─Ö na Uniwersytecie Jagiello┼äskim. Stosunkowo szybko po studiach wyjecha┼éa z m─Ö┼╝em do Pary┼╝a, a stamt─ůd, po wybuchu II wojny ┼Ťwiatowej do Madrytu, by tam pozosta─ç. Przez szereg lat wspó┼épracowa┼éa z Uniwersytetem Autónoma i Complutense, gdzie po d┼éugich staraniach, w 1963 roku za┼éo┼╝y┼éa pierwszy w Hiszpanii lektorat j─Özyka polskiego i katedr─Ö literatury polskiej. Jak twierdzi, prowadz─ůc wyk┼éady dla studentów hiszpa┼äskich: „(…) ucieka┼éam si─Ö do literatury porównawczej (…). Zaczynaj─ůc od znanych s┼éuchaczom spraw hiszpa┼äskich i u┼╝ywaj─ůc jako pretekstu równoczesno┼Ťci, paralelizmu, jednoznaczno┼Ťci lub - przeciwnie - podkre┼Ťlaj─ůc ró┼╝nice, budzi┼éam zainteresowanie problemem, a gdy to osi─ůga┼éam, stara┼éam si─Ö je przerzuci─ç na zwi─ůzany z nim problem polski”[2]
. Materia┼éy, zbierane do tego typu zaj─Ö─ç, pos┼éu┼╝y┼éy pó┼║niej Makowieckiej przy pisaniu Po drogach polsko-hiszpa┼äskich, gdzie zosta┼é zachowany dyskurs porównawczy.      
Ta pionierska praca imponuje nie tylko rozmiarem – przesz┼éo czterystoma stronami opisów kontaktów miedzy polsk─ů a Hiszpani─ů, ale te┼╝ ┼║ród┼éami, z których korzysta┼éa autorka. By┼éy to zarówno polskie, jak i hiszpa┼äskie r─Ökopisy, druki i czasopisma, co dowodzi wieloletnich i dog┼é─Öbnych studiów nad tematem.

Jak stwierdza sama autorka, nie stawia ┼╝adnej tezy, któr─ů chcia┼éaby stre┼Ťci─ç lub udowodni─ç[3]Chc─ůc zachowa─ç w niej spójno┼Ť─ç podczas przedstawiania kontaktów o ró┼╝nym pod┼éo┼╝u - politycznym, ekonomicznym czy kulturalnym – autorka decyduje si─Ö na porz─ůdek chronologiczny.
. Jej celem by┼éo przedstawienie znanych faktów historycznych, jak udzia┼é Polaków w bitwie pod Somosierr─ů, lecz tak┼╝e opis tych mniej znacz─ůcych – podró┼╝y kupców a nawet legend, które „prz─Öd┼éy jakie┼Ť nici miedzy dwoma dalekimi krajami”[4]. Makowiecka po┼Ťwi─Öca uwag─Ö stosunkom polsko-hiszpa┼äskim pocz─ůwszy od ┼Ťredniowiecza a┼╝ do I wojny ┼Ťwiatowej. Obranie tej daty uzasadnia maj─ůcymi po niej nadej┼Ť─ç gwa┼étownymi zmianami polityczno-spo┼éecznymi w obu krajach, dla obja┼Ťnienia których, nie znalaz┼éa ju┼╝ miejsca w swojej „i tak ju┼╝ obszernej pracy”[5].
Pocz─ůtkowo, w wiekach ┼Ťrednich te spotkania s─ů sporadyczne, ograniczaj─ů si─Ö do pielgrzymek Polaków do Santiago de Compostela, grobu jednego z aposto┼éów, sk─ůd „cz─Östo nawet szcz─Ö┼Ťliwie do domu wracali”[6]. Uwaga zabawna, cho─ç jak najbardziej zrozumia┼éa, gdy we┼║mie si─Ö pod uwag─Ö ówczesne warunki podró┼╝y i niebezpiecze┼ästwa ze strony Normanów, Basków i Mahometan. Pionierami wyruszaj─ůcymi z Hiszpanii okazuj─ů si─Ö kupcy, którzy zapuszczaj─ů si─Ö na pó┼énoc w ma┼éo chlubnym celu, mianowicie po s┼éowia┼äskich niewolników. Ibrahim ibn Jakub daje pierwsze ┼Ťwiadectwo o Polsce, opisuj─ůc j─ů jako bogata w „┼╝ywno┼Ť─ç, mi─Öso, miód i role orna”[7], a tak┼╝e sytuuj─ůc w jej granicach mityczna krain─Ö Amazonek.

Nieznajomo┼Ť─ç realiów, zwyczajów obowi─ůzuj─ůcych na danym terenie cz─Östo prowadzi┼éa podró┼╝ników do takich, jak wy┼╝ej wymieniony, fantastycznych wniosków lub wiary, ┼╝e ziemia Mieszka jest „(…) najzimniejsza (…) o jakiej wiadomo; do tego stopnia, ┼╝e wielu ludziom odpadaj─ů z zimna nosy”[8]. Jednak┼╝e ów dystans, z którym obserwowali si─Ö nawzajem, pozwala┼é formu┼éowa─ç zadziwiaj─ůco trafne osady, czego dowodz─ů s┼éowa Arandy z roku 1760 : „(…) doszed┼éem do wniosku, ┼╝e doprowadzi si─Ö ona [Polska ] do ruiny, w która poddani, wyobcowuj─ůc si─Ö od swego króla, chc─ů j─ů wci─ůgn─ů─ç, je┼Ťli dalej zachowa obecna metod─Ö rz─ůdzenia. (…) ka┼╝dy urz─Ödnik dzia┼éa na w┼éasna r─Ök─Ö, (…) genera┼éowie w zarz─ůdzaniu wojskiem, skarbnicy w dysponowaniu funduszami; wojewodowie na stanowiskach politycznych jak mali królowie w swych okr─Ögach; (…) a wszyscy razem jak panowie absolutni na swoich ziemiach, wa┼╝niejsi ni┼╝ król i ni┼╝ Rzeczpospolita”[9].

Obok wypowiedzi powa┼╝nych w tonie, Makowiecka nie pomija tych, dla dzisiejszego czytelnika zabawnych, ┼Ťwiadcz─ůcych jednak o do┼Ť─ç w─ůskich horyzontach my┼Ťlowych autorów. Ksenofobem jest Miko┼éaj z Popielowa[10], któremu w Hiszpanii nie podoba si─Ö nic oprócz Walencji, na co wp┼éyw mia┼éo zwolnienie go z op┼éat celnych w tym mie┼Ťcie. Dla Tripplina: „Gaworz─ů niezno┼Ťnie swym narzeczem Katalo┼äczyki. J─Özyk to brzydszy jeszcze jak portugalski, (…) podobny d┼║wi─Ökiem do skrzypienia m┼éynka do kawy porz─ůdnie zakatarzonego (…)”[11], a serca kobiet z tego regionu uwa┼╝a za „gniazda padalców”[12]. Nie pozostaj─ů d┼éu┼╝ni Polakom Hiszpanie, dla których polski jest „ (…) szalenie d┼éugim kichni─Öciem, przerywanym od czasu do czasu jakim┼Ť kiskis, kanski i konskas, i wcale nierzadkimi gorevos i goresnos”[13].

Uwagi w podobnym tonie, nierzadkie w Po drogach polsko-hiszpa┼äskich, s─ů ogromna zalet─ů ksi─ů┼╝ki. Wraz z legendami, o udziale Zawiszy Czarnego w walkach o zdobycie Granady, W┼éadys┼éawie Warne┼äczyku, ukrywaj─ůcym si─Ö w pobli┼╝u Salamanki po kl─Ösce pod Warn─ů, czy apokryficzn─ů opowie┼Ťci─ů o wizycie George Sand i Chopina w katalo┼äskiej wiosce, stanowi─ů mi┼ée urozmaicenie po obszernych opisach sytuacji politycznych. Jakkolwiek kontekst historyczny jest konieczny dla zrozumienia zmian, jakie zachodzi┼éy w obu pa┼ästwach, autorka niekiedy przedstawia je zbyt szczegó┼éowo.

W swojej pracy Makowiecka du┼╝o uwagi po┼Ťwi─Öca wp┼éywom literackim. Pocz─ůwszy od hagiografii, przez kolejne epoki, a┼╝ do I po┼éowy XX wieku stara si─Ö uchwyci─ç wszystkie mo┼╝liwe wzajemne inspiracje. Niekiedy, jak w przypadku Miko┼éaja Reja i jego znajomo┼Ťci dzie┼é Fray Antonia de Guerana, s─ů one do┼Ť─ç w─ůtpliwe. Przyznaje to sama autorka[14], co jednak nie przeszkadza jej rozwija─ç swoich hipotez. Zdarza si─Ö równie┼╝ wysuwa─ç jej daleko id─ůce wnioski, jak ten o Sienkiewiczu: „Na pewno nie by┼éby napisa┼é tak wyrazi┼Ťcie, jak to zrobi┼é w Quo vadis?, kulminacyjnej sceny w cyrku rzymskim z Ursusem i turem, gdyby nie by┼é widzia┼é w Hiszpanii na w┼éasne oczy, (…), jak si─Ö zachowuj─ů torros bravos”[15]. Podobnie, nie opieraj─ůc si─Ö na ┼╝adnych ┼║ród┼éach historycznych lub krytyczno-literackich, formu┼éuje sady o akcencie hiszpa┼äskim u Mickiewicza- balladzie Alpuharze. Stwierdzenia: „ mo┼╝e poeta napisa┼é ja wcze┼Ťniej ”, „ jest zrozumia┼ée, ┼╝e ” , „ by─ç mo┼╝e ”, „ nie móg┼é tez pewnie ”, „ przypuszczalnie”[16] , kontrastuj─ů z pozosta┼éymi opisami, popartymi bogat─ů bibliografi─ů.

Jednak obok s┼éabszych fragmentów o domniemanych paralelach literackich, pojawiaj─ů si─Ö ┼Ťwietnie opracowane, jak cho─çby o doktorze Hiszpanie u Kochanowskiego[17]. Makowiecka wracaj─ůc do swojej skrupulatno┼Ťci, przedstawia interesuj─ůco wp┼éyw twórczo┼Ťci Calderona na pisarzy polskich – S┼éowackiego, Krasi┼äskiego, Norwida. Jego utwory doczeka┼éy si─Ö licznych t┼éumacze┼ä, cieszy┼éy si─Ö niezmiennym zainteresowaniem. Jednak swój renesans prze┼╝y┼éy w latach 60tych XX wieku dzi─Öki inscenizacjom Teatru Laboratorium Jerzego Grotowskiego, który „podbi┼é ┼Ťwiat kulturalny Zachodu”[18], w wi─Ökszym niestety stopniu ni┼╝ polsk─ů publik─Ö. Godne uwagi interpretacje ┼╗ycia snem i innych dramatów Calderona proponuje te┼╝ Jaros┼éaw Marek Rymkiewicz.
Czytaj─ůc Po drogach polsko-hiszpa┼äskich nie sposób nie doceni─ç stara┼ä autorki, która podj─Ö┼éa si─Ö tematu obszernego i wówczas s┼éabo opracowanego. Znaj─ůc kultur─Ö, obyczaje obydwu krajów, wychodz─ůc od wspólnych obu narodom donkiszoterii, stosunku do religii, rycersko┼Ťci i go┼Ťcinno┼Ťci
[19], stworzy┼éa zajmuj─ůcy, kompletny opis wzajemnych relacji, w którym nie ustrzeg┼éa si─Ö jednak przed mniej warto┼Ťciowymi fragmentami. Niemniej zas┼éug─ů Makowieckiej jest inspirowanie czytelnika, zach─Öcanie do samodzielnych studiów nad tematem, w który ona tylko wprowadza, a który „ jest nieko┼äcz─ůca si─Ö nigdy opowie┼Ťci─ů”[20].
Urodzona w Zakopanem[1], studiowa┼éa romanistyk─Ö na Uniwersytecie Jagiello┼äskim. Stosunkowo szybko po studiach wyjecha┼éa z m─Ö┼╝em do Pary┼╝a, a stamt─ůd, po wybuchu II wojny ┼Ťwiatowej do Madrytu, by tam pozosta─ç. Przez szereg lat wspó┼épracowa┼éa z Uniwersytetem Autónoma i Complutense, gdzie po d┼éugich staraniach, w 1963 roku za┼éo┼╝y┼éa pierwszy w Hiszpanii lektorat j─Özyka polskiego i katedr─Ö literatury polskiej. Jak twierdzi, prowadz─ůc wyk┼éady dla studentów hiszpa┼äskich: „(…) ucieka┼éam si─Ö do literatury porównawczej (…). Zaczynaj─ůc od znanych s┼éuchaczom spraw hiszpa┼äskich i u┼╝ywaj─ůc jako pretekstu równoczesno┼Ťci, paralelizmu, jednoznaczno┼Ťci lub - przeciwnie - podkre┼Ťlaj─ůc ró┼╝nice, budzi┼éam zainteresowanie problemem, a gdy to osi─ůga┼éam, stara┼éam si─Ö je przerzuci─ç na zwi─ůzany z nim problem polski”[2]
. Materia┼éy, zbierane do tego typu zaj─Ö─ç, pos┼éu┼╝y┼éy pó┼║niej Makowieckiej przy pisaniu Po drogach polsko-hiszpa┼äskich, gdzie zosta┼é zachowany dyskurs porównawczy.      
Ta pionierska praca imponuje nie tylko rozmiarem – przesz┼éo czterystoma stronami opisów kontaktów miedzy polsk─ů a Hiszpani─ů, ale te┼╝ ┼║ród┼éami, z których korzysta┼éa autorka. By┼éy to zarówno polskie, jak i hiszpa┼äskie r─Ökopisy, druki i czasopisma, co dowodzi wieloletnich i dog┼é─Öbnych studiów nad tematem.

Jak stwierdza sama autorka, nie stawia ┼╝adnej tezy, któr─ů chcia┼éaby stre┼Ťci─ç lub udowodni─ç[3]Chc─ůc zachowa─ç w niej spójno┼Ť─ç podczas przedstawiania kontaktów o ró┼╝nym pod┼éo┼╝u - politycznym, ekonomicznym czy kulturalnym – autorka decyduje si─Ö na porz─ůdek chronologiczny.
. Jej celem by┼éo przedstawienie znanych faktów historycznych, jak udzia┼é Polaków w bitwie pod Somosierr─ů, lecz tak┼╝e opis tych mniej znacz─ůcych – podró┼╝y kupców a nawet legend, które „prz─Öd┼éy jakie┼Ť nici miedzy dwoma dalekimi krajami”[4]. Makowiecka po┼Ťwi─Öca uwag─Ö stosunkom polsko-hiszpa┼äskim pocz─ůwszy od ┼Ťredniowiecza a┼╝ do I wojny ┼Ťwiatowej. Obranie tej daty uzasadnia maj─ůcymi po niej nadej┼Ť─ç gwa┼étownymi zmianami polityczno-spo┼éecznymi w obu krajach, dla obja┼Ťnienia których, nie znalaz┼éa ju┼╝ miejsca w swojej „i tak ju┼╝ obszernej pracy”[5].
Pocz─ůtkowo, w wiekach ┼Ťrednich te spotkania s─ů sporadyczne, ograniczaj─ů si─Ö do pielgrzymek Polaków do Santiago de Compostela, grobu jednego z aposto┼éów, sk─ůd „cz─Östo nawet szcz─Ö┼Ťliwie do domu wracali”[6]. Uwaga zabawna, cho─ç jak najbardziej zrozumia┼éa, gdy we┼║mie si─Ö pod uwag─Ö ówczesne warunki podró┼╝y i niebezpiecze┼ästwa ze strony Normanów, Basków i Mahometan. Pionierami wyruszaj─ůcymi z Hiszpanii okazuj─ů si─Ö kupcy, którzy zapuszczaj─ů si─Ö na pó┼énoc w ma┼éo chlubnym celu, mianowicie po s┼éowia┼äskich niewolników. Ibrahim ibn Jakub daje pierwsze ┼Ťwiadectwo o Polsce, opisuj─ůc j─ů jako bogata w „┼╝ywno┼Ť─ç, mi─Öso, miód i role orna”[7], a tak┼╝e sytuuj─ůc w jej granicach mityczna krain─Ö Amazonek.

Nieznajomo┼Ť─ç realiów, zwyczajów obowi─ůzuj─ůcych na danym terenie cz─Östo prowadzi┼éa podró┼╝ników do takich, jak wy┼╝ej wymieniony, fantastycznych wniosków lub wiary, ┼╝e ziemia Mieszka jest „(…) najzimniejsza (…) o jakiej wiadomo; do tego stopnia, ┼╝e wielu ludziom odpadaj─ů z zimna nosy”[8]. Jednak┼╝e ów dystans, z którym obserwowali si─Ö nawzajem, pozwala┼é formu┼éowa─ç zadziwiaj─ůco trafne osady, czego dowodz─ů s┼éowa Arandy z roku 1760 : „(…) doszed┼éem do wniosku, ┼╝e doprowadzi si─Ö ona [Polska ] do ruiny, w która poddani, wyobcowuj─ůc si─Ö od swego króla, chc─ů j─ů wci─ůgn─ů─ç, je┼Ťli dalej zachowa obecna metod─Ö rz─ůdzenia. (…) ka┼╝dy urz─Ödnik dzia┼éa na w┼éasna r─Ök─Ö, (…) genera┼éowie w zarz─ůdzaniu wojskiem, skarbnicy w dysponowaniu funduszami; wojewodowie na stanowiskach politycznych jak mali królowie w swych okr─Ögach; (…) a wszyscy razem jak panowie absolutni na swoich ziemiach, wa┼╝niejsi ni┼╝ król i ni┼╝ Rzeczpospolita”[9].

Obok wypowiedzi powa┼╝nych w tonie, Makowiecka nie pomija tych, dla dzisiejszego czytelnika zabawnych, ┼Ťwiadcz─ůcych jednak o do┼Ť─ç w─ůskich horyzontach my┼Ťlowych autorów. Ksenofobem jest Miko┼éaj z Popielowa[10], któremu w Hiszpanii nie podoba si─Ö nic oprócz Walencji, na co wp┼éyw mia┼éo zwolnienie go z op┼éat celnych w tym mie┼Ťcie. Dla Tripplina: „Gaworz─ů niezno┼Ťnie swym narzeczem Katalo┼äczyki. J─Özyk to brzydszy jeszcze jak portugalski, (…) podobny d┼║wi─Ökiem do skrzypienia m┼éynka do kawy porz─ůdnie zakatarzonego (…)”[11], a serca kobiet z tego regionu uwa┼╝a za „gniazda padalców”[12]. Nie pozostaj─ů d┼éu┼╝ni Polakom Hiszpanie, dla których polski jest „ (…) szalenie d┼éugim kichni─Öciem, przerywanym od czasu do czasu jakim┼Ť kiskis, kanski i konskas, i wcale nierzadkimi gorevos i goresnos”[13].

Uwagi w podobnym tonie, nierzadkie w Po drogach polsko-hiszpa┼äskich, s─ů ogromna zalet─ů ksi─ů┼╝ki. Wraz z legendami, o udziale Zawiszy Czarnego w walkach o zdobycie Granady, W┼éadys┼éawie Warne┼äczyku, ukrywaj─ůcym si─Ö w pobli┼╝u Salamanki po kl─Ösce pod Warn─ů, czy apokryficzn─ů opowie┼Ťci─ů o wizycie George Sand i Chopina w katalo┼äskiej wiosce, stanowi─ů mi┼ée urozmaicenie po obszernych opisach sytuacji politycznych. Jakkolwiek kontekst historyczny jest konieczny dla zrozumienia zmian, jakie zachodzi┼éy w obu pa┼ästwach, autorka niekiedy przedstawia je zbyt szczegó┼éowo.

W swojej pracy Makowiecka du┼╝o uwagi po┼Ťwi─Öca wp┼éywom literackim. Pocz─ůwszy od hagiografii, przez kolejne epoki, a┼╝ do I po┼éowy XX wieku stara si─Ö uchwyci─ç wszystkie mo┼╝liwe wzajemne inspiracje. Niekiedy, jak w przypadku Miko┼éaja Reja i jego znajomo┼Ťci dzie┼é Fray Antonia de Guerana, s─ů one do┼Ť─ç w─ůtpliwe. Przyznaje to sama autorka[14], co jednak nie przeszkadza jej rozwija─ç swoich hipotez. Zdarza si─Ö równie┼╝ wysuwa─ç jej daleko id─ůce wnioski, jak ten o Sienkiewiczu: „Na pewno nie by┼éby napisa┼é tak wyrazi┼Ťcie, jak to zrobi┼é w Quo vadis?, kulminacyjnej sceny w cyrku rzymskim z Ursusem i turem, gdyby nie by┼é widzia┼é w Hiszpanii na w┼éasne oczy, (…), jak si─Ö zachowuj─ů torros bravos”[15]. Podobnie, nie opieraj─ůc si─Ö na ┼╝adnych ┼║ród┼éach historycznych lub krytyczno-literackich, formu┼éuje sady o akcencie hiszpa┼äskim u Mickiewicza- balladzie Alpuharze. Stwierdzenia: „ mo┼╝e poeta napisa┼é ja wcze┼Ťniej ”, „ jest zrozumia┼ée, ┼╝e ” , „ by─ç mo┼╝e ”, „ nie móg┼é tez pewnie ”, „ przypuszczalnie”[16] , kontrastuj─ů z pozosta┼éymi opisami, popartymi bogat─ů bibliografi─ů.

Jednak obok s┼éabszych fragmentów o domniemanych paralelach literackich, pojawiaj─ů si─Ö ┼Ťwietnie opracowane, jak cho─çby o doktorze Hiszpanie u Kochanowskiego[17]. Makowiecka wracaj─ůc do swojej skrupulatno┼Ťci, przedstawia interesuj─ůco wp┼éyw twórczo┼Ťci Calderona na pisarzy polskich – S┼éowackiego, Krasi┼äskiego, Norwida. Jego utwory doczeka┼éy si─Ö licznych t┼éumacze┼ä, cieszy┼éy si─Ö niezmiennym zainteresowaniem. Jednak swój renesans prze┼╝y┼éy w latach 60tych XX wieku dzi─Öki inscenizacjom Teatru Laboratorium Jerzego Grotowskiego, który „podbi┼é ┼Ťwiat kulturalny Zachodu”[18], w wi─Ökszym niestety stopniu ni┼╝ polsk─ů publik─Ö. Godne uwagi interpretacje ┼╗ycia snem i innych dramatów Calderona proponuje te┼╝ Jaros┼éaw Marek Rymkiewicz.
Czytaj─ůc Po drogach polsko-hiszpa┼äskich nie sposób nie doceni─ç stara┼ä autorki, która podj─Ö┼éa si─Ö tematu obszernego i wówczas s┼éabo opracowanego. Znaj─ůc kultur─Ö, obyczaje obydwu krajów, wychodz─ůc od wspólnych obu narodom donkiszoterii, stosunku do religii, rycersko┼Ťci i go┼Ťcinno┼Ťci
[19], stworzy┼éa zajmuj─ůcy, kompletny opis wzajemnych relacji, w którym nie ustrzeg┼éa si─Ö jednak przed mniej warto┼Ťciowymi fragmentami. Niemniej zas┼éug─ů Makowieckiej jest inspirowanie czytelnika, zach─Öcanie do samodzielnych studiów nad tematem, w który ona tylko wprowadza, a który „ jest nieko┼äcz─ůca si─Ö nigdy opowie┼Ťci─ů”[20].
[1] Wszelkie informacje biograficzne o autorce pochodz─ů za stron internetowych: http://www.polonia.es/x.php/1,628
/Stulecie-urodzin-Profesor-Gabrieli-Makowieckiej-1906-8211-2002-.html
i http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/44/01/12.html.
[2] G. Makowiecka, Po drogach polsko-hiszpa┼äskich, Kraków 1984, s. 380.
[3] Zob.: tam┼╝e.
[4] Tam┼╝e, s. 5.
[5] Tam┼╝e, s. 8.
[6] Tam┼╝e, s. 24.
[7] Cyt. za: tam┼╝e, s. 10.
[8] Cyt. za: tam┼╝e, s. 62.
[9] Cyt. za: tam┼╝e, s. 156, 157.
[10] Zob.: tam┼╝e, s. 33 - 36.
[11] Cyt. za: tam┼╝e, s. 306.
[12] Cyt. za: tam┼╝e.
[13] Cyt. za: tam┼╝e, s. 300.
[14] Zob.: tam┼╝e, s. 70.
[15] Tam┼╝e, s. 327.
[16] Tam┼╝e, s. 220, 221.
[17] Zob.: tam┼╝e, s. 63 - 69.
[18] Tam┼╝e, s. 247.
[19] Zob.: tam┼╝e, s. 7.
[20] Tam┼╝e, s. 381.

   

Czytano 7781 razy Opublikował: Magdalena W. Data utworzenia: 16 Kwiecień 2010 Data aktualizaji 14 Luty 2019
Ilo┼Ť─ç odwiedzin strony: 55058533 od 2005-11-01
Obecnie na stronie jest: 7 u┼╝ytkownik├│w
2000- © Hiszpania-online.com - Wszelkie prawa zastrze┼╝one